Klik op de links in de tekst voor foto's (openen in nieuw venster)
Een Italiaan in Berlijn
Op 9 november 1989 zag ik 's avonds laat op de televisie hoe in Berlijn de mensen bezit namen van de Muur. Deze beelden waren destijds net zo onwerkelijk en schokkend als die van de Twin Towers op 9 september 2001, maar dan omgekeerd: hoopgevend in plaats van triest en tragisch. In 2006 sta ik dan eindelijk zelf op deze plek.
De bloederige sporen van de DDR zijn in Berlijn bijna uitgewist. Mijn tienerjaren vielen samen met de jaren tachtig en als ik diep graaf, herinner ik me nog wel hoe de Koude Oorlog voelde. Nummers als Nikita van Elton John en Over de muur van het Klein Orkest stonden in de hitlijsten. 'Totdat de bom valt', zong Henny Vrienten met Doe Maar, en 'laat maar vallen dan, het komt er toch wel van.' Dat dachten we toen echt. 'When two tribes go to war' van Frankie Goes To Hollywood en Land of Confusion van Genesis; het was allemaal even somber en fatalistisch.
Checkpoint Charlie is inmiddels een bijna potsierlijke toeristenattractie, voorzien van een man in DDR-uniform met wie tegen betaling je op de foto kan. Temidden van deze (on)gein is het moeilijk om je het troosteloze nihilisme van de jaren '80 voor te stellen. Alleen als je heel goed kijkt, voorbij de drukte, proef je nog iets van de sfeer van vroeger. Waarschijnlijk niet voor lang meer. Een frisse wind waait door de stad; overal wordt druk gebouwd.
In Berlijn komen de sporen van de twee grote systemen van terreur en onderdrukking samen: het nazisme en het communisme. De eerstgenoemde filosofie is gelukkig passé, maar het communisme is nog steeds salonfähig. Er hoeft ook maar iets te gebeuren en de heimwee naar meer socialisme en alle bijbehorende vormen van staatsbemoeienis steekt weer de kop op. De mensen die nu roepen 'die Marx was zo gek nog niet' moeten misschien eens een kijkje nemen in het Mauermuseum met foto's van de mensen die aan het marxisme probeerden te ontsnappen. Met de kennis de we nu hebben is het niet alleen dwaas om Marx te bewieroken, het getuigt ook van weinig respect voor de doden en de miljoenen die hebben geleden onder de socialistische heilstaat.
Een tastbaar resultaat van de DDR is het Alexanderplatz. Wat ooit een bruisend middelpunt van de stad moet zijn geweest, werd na de oorlog herbouwd tot socialistisch modelplein. Dit heeft geleid tot het grauwste, kaalste, lelijkste plein van de hele wereld. Ook de omgeving is een verschrikking. In de mooie, oude laan Unter den Linden komen we weer op adem. We passeren de universiteit waar Hegel en Schopenhauer lesgaven. Pas in de Oranienburger Strasse vinden we iets van gemütlichkeit.
Berlijn is ruim en weids. De meeste lanen zijn breder dan het grootste plein in Nederland. De beklemming die je soms toch voelt komt niet door kronkelige steegjes zonder daglicht, maar door de loodzware historie van het twintigste-eeuwse Europa die hier in enkele vierkante kilometers is samengebald. Ze wordt niet verdoezeld, maar schuldbewust tentoongesteld.
De Potzdammerplatz, in de tijd van de Koude Oorlog een Sperrgebiet, begint langzaam weer tot leven te komen, al doet de moderne architectuur maar kil aan. In het plaveisel heeft men aangegeven waar de scheidslijn tussen dictatuur en vrijheid liep. De lijn volgend komen we bij de Topographie des Terrors in de Niederkirchnerstrasse. Langs deze grijze straat staat een laatste stukje van de Muur, met direct daar achter de fundamenten en kelders van het vroegere Hotel Prinz Albrecht, het hoofdkwartier van de nazi's. Door de ligging bij het niemandsland aan de Muur lag deze plek er tientallen jaren onaangeraakt bij.
De muur van het naastgelegen gebouw is nog altijd bezaaid met kogelgaten. Op de hoek verkoopt een kleine man met felblauwe ogen plaatjesboeken aan toeristen. Hij heeft ze in alle talen, ook in het Spaans, de taal waarin hij Lilian aanspreekt. 'Ik ben Italiaan,' vertelt hij. 'Mijn vriendin komt uit Colombia. Ik hou van Latijns-Amerikaanse vrouwen. Niet van Duitse vrouwen. Ook niet van Italiaanse. Waarom? Omdat ik van dansen hou. Duitse vrouwen houden niet van dansen. Ik wel. Ik ben gek op dansen.' Hij kijkt er ernstig bij.
Met de U-bahn komen we overal. Zo lopen we vanaf de beroemde Brandenburger Tor naar het Rijksdaggebouw. De voorgevel is al imposant, maar de koepel van architect Norman Foster is werkelijk meesterlijk. Door deze combinatie van oud en nieuw, met in de koepel de transparantie die hoort bij een democratie is dit het mooiste parlementsgebouw dat ik ken.
Vanaf de gloednieuwe Hauptbahnhof reizen we per spoor weer terug naar Nederland. Berlijn is niet een stad om verliefd op te worden. Daarvoor is het te weids en kaal. De nieuwe gedeelten missen warmte. Maar het is wel een boeiende stad. Niet alleen vanwege het verleden, maar juist doordat er nu zo veel gebeurt. Langzaam worden de gaten gedicht. Er is ruimte voor allerlei ontwikkelingen. Zal Berlijn weer de bruisende stad worden die het ooit was? De toekomst is open.
Zoals de Berlijnse schrijver Kurt Tucholsky schreef:
Jeder geht seinem Schicksal zu.
Leben ist Wandlung. Jedes Ich sucht ein Du.
Jeder sucht seine Zukunft. Und geht mit stockendem Fuß,
vorwärtsgerissen vom Willen, ohne Erklärung und Gruß
in ein fernes Land.
Tekst en foto's Jeroen Louis, 3 januari 2009
