Het Bureau bij nader inzien

Achteraf kan ik alleen maar bewondering hebben voor de manier waarop de uitgever vele jaren geleden de waanzin rond de zeven delen van Het Bureau van schrijver J.J. Voskuil heeft opgeklopt. De mythes waren fantastisch: vanaf hun sterfbed smeekten terminale patiënten rochelend om de nog niet uitgegeven delen nog vóór hun dood te mogen lezen, dolgedraaide literatuurliefhebbers lagen in slaapzakken voor de deur van de boekhandel om als eerste een nieuw deel in bezit te krijgen, boeren en buitenlui togen naar de Amsterdamse Keizersgracht om zich voor de ingang van 'het Bureau' te laten fotograferen, oud-medewerkers kwamen op de televisie en alle media stonden er bol van. Zo gebeurde het, dat de dikste roman uit de geschiedenis een bestseller werd.

Inmiddels is de opwinding verdwenen. Google vindt nog veel fansites, indertijd door fanatieke volgelingen opgezet, maar de meeste links werken niet meer. De enkele pagina die geen 404-melding geeft is al lang niet meer ververst. Hoe staat het anno 2007 met Het Bureau, dit 'monumentale' werk van 5500 bladzijden? Beklijft het, of was het - bij nader inzien - echt maar een hype?

Je zou Het Bureau kunnen beschouwen als een kunstwerk. In de beeldende kunst is het vaker gedaan: zet een camera voor het raam en presenteer het resultaat als een drie uur durende speelfilm. Beter nog: hang een scherm in een museum, verbonden met een camera waarmee rechtstreeks beelden van buiten worden vertoond. Zet mensen in een etalage, mensen die niets doen. Of laat theaterbezoekers naar een paar honden op een podium kijken. Dat soort kunstuitingen zal met veel omhaal worden uitgelegd door 'kenners' en kunstpausen. Een commentaar op de consumptiemaatschappij, een aanklacht tegen dit of dat, de moderne mens wordt een spiegel voorgehouden, enzovoort. Kunst, verklaard voor arbeiders. Het Bureau, als resultaat, is eigenlijk net zoiets. Een roman van duizenden pagina’s, die voornamelijk bestaat uit realistisch opgetekende dialogen tussen een aantal kantoormedewerkers.

Maarten pakte het kopje bij een oor en slurpte de koffie op. Bart fronsde de wenkbrauwen. Ad keek gemelijk. Maarten draaide een vel papier in de schrijfmachine. Hij voelde hoofdpijn opkomen. De klok tikte. Enzovoorts en zo verder. De normale bezigheden, pijnlijk nauwkeurig beschreven, werken bijna vervreemdend, net als de eindeloze herhaling ervan. Dag in dag uit, jaar in jaar uit, steeds weer dezelfde handelingen, dezelfde vergaderingen, dezelfde voorspelbaarheid. Er gebeurt niets. Men wordt geboren, men gaat naar kantoor, men gaat dood. De grenzeloze saaiheid van een mensenbestaan.

Toch geloof ik niet dat de romancyclus een kunstzinnige uiting is, en evenmin een aanklacht of statement. Het mooi zijn geweest als de schrijver in werkelijkheid een echte bohémien was geweest, die zoop en naaide, maar nee. Niemand heeft dit verzonnen, integendeel: HET IS ALLEMAAL PRECIES ZO GEBEURD!!! Vandaar ook dat er geen plot in het boek zit, noch een ontwikkeling. Niemand hoeft op zoek te gaan naar de 'bedoeling van de schrijver' of een achterliggende gedachte. Die is er namelijk niet. Het Bureau is wat het is: een lichtelijk gestileerd dagboek van een kantoorklerk zonder hobby’s.

Maar toch…. Ik geef het toe: ook nu nog, na de hype, kan er een verslavende werking uitgaan van het (her)lezen van Het Bureau. Waar zit hem dat in? Ik denk in de gezellige ergernis die de personen in het verhaal oproepen. Het blijven karikaturen, 5500 bladzijden lang. Maarten Koning leeft in de geborgenheid van zijn eigen grijze kantoorleven. Dat geldt voor miljoenen mensen, maar er zullen er heel weinig lezers zijn die de (anti)held van Het Bureau  in saaiheid overtreffen. De lezer voelt zich superieur. Een criticus (ik weet niet meer welke) merkte dat heel terecht op: we hebben allemaal een kleurloos bestaan, maar zo erg als op het Bureau, nee, zó erg is het nu ook weer niet. Dat geeft de lezer een voldaan gevoel. Ik denk dat dát het geheim is van Het Bureau.

   

Terug naar de startpagina