Jeroen Brouwers, roman, eerste druk 2007, 186 blz, Uitgeverij Atlas
Boeken: Datumloze dagen - Jeroen Brouwers
Kanker. Het woord alleen al is als een vloek. Onbetamelijk om zo maar op te schrijven. Mensen maken zich druk om files, burka's, de prijs van benzine maar de grootste vloek van deze tijd is kanker. Als ik ergens bang voor ben, is het voor kanker. Ook in mijn omgeving zijn er slachtoffers gevallen. Mijn grootste angst is dat het dichterbij komt. Daarom wil ik er zo min mogelijk over horen, niet over lezen. Geen televisieprogramma’s zien over mensen die het hebben. Ik stop het liefst mijn oren dicht als ik er verhalen over hoor. Erover schrijven kost me moeite. Ik wil het niet weten als het over kanker gaat. Misschien roep je het op als je erover praat. Mijn verstand zegt dat dit niet kan, maar mijn instinct geeft andere signalen.
Toen ik Datumloze dagen kocht, wist ik niet dat het gaat over iemand die sterft aan een ziekte die hetzelfde effect heeft als kanker. Had ik het geweten, dan had ik het boek links laten liggen. Maar goed. Ik wist het niet, en toen ik erachter kwam, heb ik me er doorheen gebeten. Ik werd er niet vrolijk van. Het is vooral een boek over menselijk onvermogen, falen en spijt, alles verterende spijt. Kanker vreet het lichaam van binnenuit op, berouw woekert op vergelijkbare wijze in de ziel. Daarover gaat Datumloze dagen.
Een vader vertelt zijn verhaal. Jong getrouwd, maar als de dood voor een kind. Hij ontploft als zijn vrouw vertelt dat zij toch zwanger is, raakt haar nooit meer aan. Na zes jaar volgt de scheiding. Vrouw neemt wraak door de overspelige vader de toegang tot zijn zoon te ontzeggen. Vader doet heel even nog wat halfslachtige pogingen, maar gaat al snel verder met zijn leven, op jacht naar liefdeloze avontuurtjes. Zoon zoekt hem op als hij een jaar of twintig is. Vader herkent hem in eerste instantie niet en heeft meer oog voor de knappe vriendin van zijn zoon. Vader drinkt te veel en als hij wakker wordt is zijn zoon weer verdwenen. De film wordt vooruit gespoeld, de wolken vlieden versneld door de lucht. De geschiedenis herhaalt zich. Zoon dient zich aan, pa herkent hem niet, is te druk bezig met een vrouw die hij net heeft ontmoet. Weer zo veel jaar later, zoon ligt op de terminale afdeling. Na de twee eerdere vluchtige ontmoetingen hebben vader en zoon nu voor het eerst de gelegenheid om elkaar langer dan een puur uur te spreken. Al moeten we ons ook daar niet te veel van voorstellen. De zoon sterft na een lange lijdensweg.
De vader in het verhaal is een uitermate slappe zak, een egocentrische, onsympathieke figuur. Zo veel gemiste kansen. En dan nu krokodillentranen. Jeroen Brouwers stond al niet bekend om zijn lichtvoetige luim, maar dit keer heeft hij zichzelf overtroffen. Er zit werkelijk geen sprankje humor in zijn laatste werk. Het begint triest, gaat triest verder en het eindigt triest. Wie dit boek in bed leest, gaat met de pest in zijn lijf slapen. Wat een rotwereld. Men kan, zoals de verteller in het boek zich bedenkt, maar beter niet geboren worden. Iedere ouder is blij als hij een gezond kind op de wereld brengt, behalve de verteller in Datumloze dagen. Bij het zien van zijn pasgeboren zoon mijmert hij: 'Sorry ventje, zei ik, sorry dat ik je dit heb aangedaan. Ik bedoelde: sorry dat je door mijn toedoen en schuld, al gebeurde het wat mij betrof onopzettelijk, op deze wereld bent terechtgekomen, sorry dat ik je het leven heb aangedaan.'
Wat moet je met zo’n boek? Het correcte antwoord is natuurlijk dat kunst niet altijd hoeft te behagen. Kunst mag ongemakkelijk zijn. Kunst mag ook ontroeren. Het eerste is op deze roman van toepassing, het tweede wat mij betreft niet. Ontroering zou kunnen liggen in de tragiek van 'een heel leven elkaar niet gezien, en net nu ze de schade willen inhalen gaat de één dood'. De verteller is niet bepaald een innemende man, maar zijn zijn zoon evenmin. Ook op het laatst hebben ze niet echt een warm contact met elkaar. Ontroering kan bij een triest verhaal ook liggen in een bepaalde schoonheid, die ondanks alles over de dingen ligt, zoals bijvoorbeeld in Turks fruit van Wolkers. Datumloze dagen is in een mooie stijl geschreven. Als je na afloop het begin nog eens leest, zie je de vele tekens die duiden op hoe het zal eindigen. De schrijver verstaat zijn vak. In dit boek vind ik wel esthetiek in de vorm, maar niet in de inhoud. De (bezonken) rode lijn is een inktzwart, deprimerend onvermogen tot het aangaan van liefdevolle relaties bij de verteller. Het bestaan is leeg en vluchtig, maar je kunt er nog wel iets van proberen te maken. Die notie ontbreekt in Datumloze dagen volledig. Het is een goed boek, maar het zwartgallige, vreugdeloze verhaal kan me niet bekoren.
Jeroen Louis, 28 april 2008
