I.A. Gontsjarow, Oblomow, vert. Wils Huisman, 775 blz, Rainbow Pocketboeken
Boeken: Oblomow - Iwan A. Gontsjarow
Zodra hij 's morgens was opgestaan en had ontbeten, strekte hij zich op de divan uit, steunde zijn hoofd in de hand en dacht na met inspanning van al zijn krachten, totdat zijn hoofd tenslotte van deze zware arbeid vermoeid raakte en zijn geweten hem zei, dat hij die dag voldoende voor het algemeen welzijn had gedaan.
Ilja Iljitsj Oblomow kan in Sint Petersburg goed leven van de opbrengsten van zijn ver weg gelegen landgoed. Hij spant zich liever niet te veel in. Zijn baan als ambtenaar tiende klasse heeft Oblomow al weer jaren geleden opgezegd. Werken is niets voor hem. Hij doet me denken aan de buurvrouw van mijn schoonfamilie in Bolivia. Deze alleenstaande moeder voorziet in haar levensonderhoud met de huuropbrengsten van het huis dat ze heeft geërfd. Ze kreeg een baan aangeboden, waarop ze gezegd schijnt te hebben: 'mi condición no me permite trabajar', vrij vertaald: ik zou op zich wel willen werken, maar dat is nu eenmaal niets voor mij. Voor mijn schoonfamilie, mensen die alleen niet werken als ze slapen, is dat een terugkerende grap geworden. Als de sfeer er even uit is, roept iemand met een hoog stemmetje 'werken is nu eenmaal niets voor mij' en iedereen schatert het uit.
Oblomow vermeit zich in dagdromen. Net als Kees de jongen fantaseert hij over grootse daden en wat de mensen dan zullen zeggen: 'Kijk, daar gaat Oblomow, onze beroemde Ilja Iljitsj Oblomow!' Maar ondertussen komt hij de bank niet af. Als hij iets nodig heeft, roept hij zijn oude huisknecht Zachar, die al even lui is, maar zijn meester uiteindelijk toch knorrig en mopperend bedient.
Andrej Iwanytsj Stolz, een jeugdvriend van Oblomow, is in alles diens tegenpool. Deze zoon van een Duitse vader is ondernemend, energiek, daadkrachtig en reislustig. Stolz probeert Oblomow telkens uit zijn lethargie te wekken. Soms lijkt het te lukken, maar als Stolz is vertrokken vervalt Oblomow vrijwel direct weer in zijn vertrouwde slaperigheid.
Dan gebeurt het onmogelijke: Oblomow wordt verliefd op Olga, een jong, mooi, intelligent meisje. En het is wederzijds! Even lijkt het erop dat alles toch nog goed komt. Maar om te trouwen moet hij zo veel regelen! Hij stelt het maar een dagje uit, en nog een en nog een. Opnieuw laat Oblomow alles door zijn handen glippen. Olga wilde hem veranderen, maar ze beseft dat het niet lukt. 'Ik dacht, dat ik jou weer tot leven kon wekken, dat je om der wille van mij zou wensen te leven, maar je bent al jarenlang dood.'
'Waarom is alles mislukt?' vroeg ze opeens, haar hoofd opheffend. 'Wat is dit voor noodlot, Ilja? Wat heb je gedaan? Je bent goed, intelligent, zachtaardig, rechtschapen…en toch…ga je te gronde! Hoe komt dat? Er is geen naam voor dat kwaad...
'Toch wel,' zei hij nauwelijks hoorbaar.
Ze keek hem verbaasd aan met ogen vol tranen.
'Oblomowisme!' fluisterde hij.
Oblomow berust al weer snel in zijn lot, al knaagt van tijd tot tijd de spijt aan hem. Het is niet alleen luiheid die hem plaagt, hij durft het leven zelf niet aan. Hij kiest ervoor kind te blijven. Zijn laarzen worden uitgetrokken door de huisknecht, verantwoordelijkheden en beslissingen geeft hij graag uit handen. Een brief met slecht nieuws of een rekening blijft liever ongeopend. Uiteindelijk keert Oblomow weer terug in de beschermde moederschoot door te trouwen met zijn hospita. Stolz kan hem bevrijden van de streken van schurken die hem zijn geld aftroggelen, maar wat het leven zelf betreft valt Oblomow niet te redden. 'De verveling had zich in hem vastgevreten en keek als een ziekte uit zijn ogen.' Hij wordt steeds bleker en vadsiger, komt zijn huis niet meer uit, leest geen boeken meer en sterft vroegtijdig aan een hartaanval.
Oblomow, Roman in vier delen, het bekendste werk van Iwan Gontsajrow, verscheen oorspronkelijk in 1859. Het boek laat zich nog steeds goed lezen, zeker in deze vertaling van Wils Huisman. Het tempo ligt voor de moderne lezer af en toe wat laag omdat de innerlijke roerselen en drijfveren van de personages zeer breed worden uitgemeten. Heel af en toe krijg je het idee een deel uit de Bouqettereeks te lezen, met passages als 'Waarom is juist mij dit ten deel gevallen? Peinsde ze deemoedig. Ze verloor zich in een stroom van gedachten, soms even huiverend van angst, dat dit geluk plotseling een einde zou nemen.'
Toch zijn dit maar bescheiden kanttekeningen bij dit meesterwerk. Het is nog steeds een zeer lezenswaardig boek met een tijdloos en universeel thema. Er draait momenteel een film, The Good German, die geheel is gemaakt in de stijl van The Third Man, Casablanca en andere zwart-witfilms uit de jaren veertig en vijftig. Zo’n film ziet er archaïsch uit, niet alleen door de techniek en vormgeving, maar ook door de manier van acteren. Nog oudere films lijken helemaal van een andere planeet te komen, alsof mensen vroeger heel erg verschilden van ons in de huidige tijd. Bij een roman is die kloof naar mijn idee veel kleiner. Veel dialogen in Oblomow hadden gisteren geschreven kunnen zijn. Vooral de gesprekken met de knorrige knecht Zachar zijn meesterlijk en met veel humor neergezet.
Oblomow kon zich zijn apathie veroorloven omdat hij als jonker periodiek zijn geld kreeg overgemaakt, hij had immers een landgoed met lijfeigenen. Het boek is daarom vaak aangemerkt als een sociale aanklacht. Ik zie dat niet zo. Ook nu zullen er vermogende mensen zijn die zich onderdompelen in Oblomowisme, maar dit heeft niets te maken met de 'hogere klasse'. Juist vanwege de verzorgingsstaat zijn de mogelijkheden om verantwoordelijkheid te ontlopen alleen maar toegenomen.
Het zou flauw zijn om te veronderstellen dat Oblomowisme alleen op de golfbaan of bij de loketten van de sociale dienst is te vinden. Gontsjarow beschrijft met veel compassie een diepmenselijke eigenschap, een deel van de condition humaine. Schuilt er niet in ons allemaal een Oblomow? In mij in elk geval wel. Zie het als een waarschuwing. Mens, durf te leven! Neem je verantwoordelijkheid en haal eruit wat erin zit. Zoek werk waar je plezier in hebt. 'Werk is de vorm, de inhoud, de oorsprong en het doel van het leven.' Zink niet weg in Oblomowisme. Schud je traagheid af en kom in actie. Niet uitstellen. Zoals Stolz zei: Nu of nooit!
Jeroen Louis, 7 april 2007
